Jugement/arrêt, Cour constitutionnelle (Cour d'Arbitrage), 2026-07-16

Grondwettelijk Hof
Arrest nr. 89/2026
van 16 juli 2026
Rolnummers : 8411 en 8412
In zake : de beroepen tot gedeeltelijke vernietiging van de wet van 12 mei 2024 « tot wijziging van de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen en van de wet van 12 januari 2007
betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere categorieën van vreemdelingen inzake het aanklampend terugkeerbeleid », ingesteld door de vzw « Ligue des droits humains »
en door de vzw « Coordination et Initiatives pour et avec les Réfugiés et Étrangers » en anderen.
Het Grondwettelijk Hof,
samengesteld uit de voorzitters Pierre Nihoul en Joséphine Moerman, en de rechters Thierry Giet, Michel Pâques, Yasmine Kherbache, Danny Pieters, Sabine de Bethune, Emmanuelle Bribosia, Willem Verrijdt, Kattrin Jadin, Magali Plovie en Frank Fleerackers, bijgestaan door griffier Nicolas Dupont, onder voorzitterschap van voorzitter Pierre Nihoul,
wijst na beraad het volgende arrest :
I. Onderwerp van de beroepen en rechtspleging
Bij twee verzoekschriften die aan het Hof zijn toegezonden bij op 8 en 9 januari 2025 ter post aangetekende brieven en ter griffie zijn ingekomen op 10 januari 2025, zijn beroepen tot gedeeltelijke vernietiging van de wet van 12 mei 2024 « tot wijziging van de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen en van de wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere categorieën van vreemdelingen inzake het aanklampend terugkeerbeleid » (bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad van 10 juli 2024) ingesteld respectievelijk door de vzw « Ligue des droits humains », bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Ronald Fonteyn, advocaat bij de balie te Brussel, en door de vzw « Coordination et Initiatives pour et avec les Réfugiés et Étrangers », de vzw « Vluchtelingenwerk Vlaanderen », de vzw « Caritas Internationaal België », de vzw « Jesuit Refugee Service-Belgium », de vzw « Nansen », de vzw « Dokters van de Wereld » en de vzw « Medimmigrant », bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Pierre Robert en mr. Tristan Wibault, advocaten bij de balie te Brussel.
2
Die zaken, ingeschreven onder de nummers 8411 en 8412 van de rol van het Hof, werden samengevoegd.
Memories en memories van wederantwoord zijn ingediend door :
- de vzw « Artsen Zonder Grenzen », bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Pierre Robert en mr. Tristan Wibault (tussenkomende partij in de zaak nr. 8412);
- de Ministerraad, bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Elisabeth Derriks, advocate bij de balie te Brussel (in beide zaken).
De verzoekende partijen hebben memories van antwoord ingediend.
Bij beschikking van 22 april 2026 heeft het Hof, na de rechters-verslaggevers Thierry Giet en Sabine de Bethune te hebben gehoord, beslist dat de zaken in staat van wijzen waren, dat geen terechtzitting zou worden gehouden, tenzij een partij binnen zeven dagen na ontvangst van de kennisgeving van die beschikking een verzoek om te worden gehoord, zou hebben ingediend, en dat, behoudens zulk een verzoek, de debatten na die termijn zouden worden gesloten en de zaken in beraad zouden worden genomen.
Aangezien geen enkel verzoek tot terechtzitting werd ingediend, zijn de zaken in beraad genomen.
De bepalingen van de bijzondere wet van 6 januari 1989 op het Grondwettelijk Hof met betrekking tot de rechtspleging en het gebruik van de talen werden toegepast.
II. In rechte
-A-
Ten aanzien van de ontvankelijkheid van het beroep
A.1.1. De verzoekende partij in de zaak nr. 8411 is een vereniging zonder winstoogmerk met als statutair doel « het bestrijden van onrecht en van elke willekeurige inbreuk op de rechten van een individu of een gemeenschap. Zij verdedigt de beginselen van gelijkheid, vrijheid, solidariteit en humanisme waarop de democratische samenlevingen zijn gegrondvest en die zijn afgekondigd onder meer door de Belgische Grondwet [en] het Europees Verdrag voor de rechten van de mens […] ». Zij zet uiteen dat haar belang om in rechte te treden meermaals door het Hof en door andere rechtscolleges is erkend.
A.1.2. De verzoekende partijen in de zaak nr. 8412 zijn verenigingen zonder winstoogmerk met als statutair doel de mensenrechten te bevorderen, de rechten van vluchtelingen en migranten te verdedigen, migranten te beschermen of universele toegang tot de gezondheidszorg te bevorderen, met name voor kwetsbare personen. Zij zetten uiteen dat zij allen belang erbij hebben wetsbepalingen te bestrijden die afbreuk doen aan de grondrechten van de personen van wie zij de belangen verdedigen.
A.1.3. De ontvankelijkheid van het beroep wordt niet betwist.
3
Ten aanzien van het verplichte medisch onderzoek (eerste en tweede middel in de zaak nr. 8411 en derde middel in de zaak nr. 8412)
A.2. Het eerste middel in de zaak nr. 8411 en het derde middel in de zaak nr. 8412 zijn gericht tegen artikel 74/23 van de wet van 15 december 1980 « betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen » (hierna : de wet van 15 december 1980), zoals ingevoegd bij artikel 26 van de wet van 12 mei 2024 « tot wijziging van de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen en van de wet van 12 januari 2007 betreffende de opvang van asielzoekers en van bepaalde andere categorieën van vreemdelingen inzake het aanklampend terugkeerbeleid » (hierna : de wet van 12 mei 2024). Het tweede middel in de zaak nr. 8411 is gericht tegen artikel 74/22 van de wet van 15 december 1980, zoals ingevoegd bij artikel 25 van de wet van 12 mei 2024.
Het eerste middel in de zaak nr. 8411 is afgeleid uit de schending van de artikelen 10, 11, 12, eerste en derde lid, 13, 22, 23, eerste en derde lid, 2°, en 191 van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met diverse Europeesrechtelijke en internationale bepalingen, alsook met diverse beginselen.
Dat middel bevat meerdere grieven, die zijn onderverdeeld. De grieven van het eerste onderdeel zijn afgeleid uit de schending van artikel 288, tweede lid, van het VWEU, van de artikelen 1, 3, leden 1 en 2, a), 4, 6, 7, 8, 20, 21, 35, 41, 47, 51, lid 1, 52, lid 5, van het Handvest, van de artikelen 1 en 8, lid 5, van de richtlijn 2008/115/EG
van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 « over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven »
(hierna : de richtlijn 2002/115/EG) en van de artikelen 1.1.2, 3.2 en 3.3 van de bijlage bij de beschikking 2004/573/EG van de Raad van 29 april 2004 “ inzake het organiseren van gezamenlijke vluchten voor de verwijdering van onderdanen van derde landen tegen wie individuele verwijderingsmaatregelen zijn genomen van het grondgebied van twee of meer lidstaten » (hierna : de beschikking 2004/573/EG), in zoverre die richtlijn en die bijlage niet voorzien in de mogelijkheid van een medisch onderzoek onder dwang (1ste grief) en in zoverre de bestreden bepaling vreemdelingen die zich in essentieel verschillende situaties bevinden op dezelfde wijze behandelt naargelang zij al dan niet worden verwijderd middels een gezamenlijke vlucht, in de zin van de beschikking 2004/573/EG (2e grief).
De grieven van het tweede onderdeel zijn afgeleid uit de schending van de artikelen 10, 11, 22 en 23 van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met artikel 8 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, in zoverre de bestreden bepaling de vreemdelingen die gedwongen worden om het grondgebied te verlaten verschillend behandelt naargelang er al dan niet een noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid bestaat, terwijl dat criterium niet pertinent is (3e grief), in zoverre het voormelde criterium, aangezien het steunt op de beslissing van de Wereldgezondheidsorganisatie (hierna : de WGO), niet voldoet aan de vereisten van wettigheid en voorzienbaarheid die in de voormelde toetsingsnormen zijn vervat (4e grief), in zoverre dat criterium een verschil in behandeling onder vreemdelingen doet ontstaan naargelang de noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid nationaal of internationaal is (5e grief), in zoverre de bij de bestreden bepaling aan de Koning toegekende machtiging onvoldoende nauwkeurig is om te voldoen aan de vereisten inzake wettigheid, voorzienbaarheid en rechtszekerheid die zijn vervat in de voormelde toetsingsnormen (6e grief) en in zoverre die machtiging discriminerend is aangezien zij de aan de bestreden bepaling onderworpen vreemdelingen de waarborg van het optreden van een democratisch verkozen beraadslagende vergadering ontzegt, terwijl die waarborg niet wordt ontzegd aan andere vreemdelingen die verwijderd kunnen worden (7e grief).
De grieven van het derde onderdeel voeren de schending aan van de artikelen 22 en 23 van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met artikel 8 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, in zoverre de bestreden bepaling niet voldoet aan de in die bepaling vervatte vereisten van wettigheid en voorzienbaarheid, aangezien zij het aan het land van bestemming of doorreis of door aan de verantwoordelijke vervoerder laat om de noodzaak van het medisch onderzoek te bepalen (8e grief), in zoverre dat een discriminatie veroorzaakt onder de beoogde vreemdelingen, op wie naargelang het geval andere regels van toepassing zijn (9e grief), in zoverre de bestreden bepaling het aan de personen belast met de gedwongen uitvoering van de verwijderingsmaatregel laat om te beoordelen of de door het land van bestemming of doorreis en door de verantwoordelijke vervoerder opgelegde voorwaarden gegrond zijn en om na te gaan of de betrokken vreemdelingen die naleven (10e en 11e grief), in zoverre de beoordeling van de naleving, door de...