Jugement/arrêt, Cour constitutionnelle (Cour d'Arbitrage), 2025-09-18

Grondwettelijk Hof
Arrest nr. 122/2025
van 18 september 2025
Rolnummer : 8357
In zake : het beroep tot vernietiging van artikel 5 van het decreet van het Vlaamse Gewest van 19 april 2024 « tot wijziging van het decreet van 25 april 2014 betreffende de omgevingsvergunning, wat de uitvoering van de taken voor de project-MER-screening betreft », ingesteld door de vzw « Aktiekomitee Red de Voorkempen » en anderen.
Het Grondwettelijk Hof,
samengesteld uit voorzitter Luc Lavrysen, rechter Thierry Giet, waarnemend voorzitter, en de rechters Joséphine Moerman, Sabine de Bethune, Emmanuelle Bribosia, Willem Verrijdt en Kattrin Jadin, bijgestaan door griffier Nicolas Dupont, onder voorzitterschap van voorzitter Luc Lavrysen,
wijst na beraad het volgende arrest :
I. Onderwerp van het beroep en rechtspleging
Bij verzoekschrift dat aan het Hof is toegezonden bij op 12 november 2024 ter post aangetekende brief en ter griffie is ingekomen op 14 november 2024, is beroep tot vernietiging van artikel 5 van het decreet van het Vlaamse Gewest van 19 april 2024 « tot wijziging van het decreet van 25 april 2014 betreffende de omgevingsvergunning, wat de uitvoering van de taken voor de project-MER-screening betreft » (bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad van 10 mei 2024) ingesteld door de vzw « Aktiekomitee Red de Voorkempen », Hugo Bogaerts, Inge Huygen, André Didden, Dirk Bus en Jan Gheysens, bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Philippe Vande Casteele, advocaat bij de balie van Antwerpen.
De Vlaamse Regering, bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Bart Martel en mr. Kristof Caluwaert, advocaten bij de balie te Brussel, heeft een memorie ingediend, de verzoekende partijen hebben een memorie van antwoord ingediend en de Vlaamse Regering heeft ook een memorie van wederantwoord ingediend.
Bij beschikking van 21 mei 2025 heeft het Hof, na de rechters-verslaggeefsters Joséphine Moerman en Emmanuelle Bribosia te hebben gehoord, beslist de partijen uit te nodigen om, in een synthetische aanvullende memorie bij aangetekende brief die uiterlijk op
2
10 juni 2025 ter post wordt ingediend, waarvan zij binnen dezelfde termijn een afschrift aan de andere partijen laten toekomen, alsook, via mail, op het mailadres griffie@const-court.be, een standpunt in te nemen over de weerslag, op de onderhavige zaak, van het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 5 mei 2025 in de zaak C-236/24.
Aanvullende memories zijn ingediend door :
- de verzoekende partijen;
- de Vlaamse Regering.
Bij beschikking van 18 juni 2025 heeft het Hof, na de rechters-verslaggeefsters Joséphine Moerman en Emmanuelle Bribosia te hebben gehoord, beslist dat de zaak in staat van wijzen was, dat geen terechtzitting zou worden gehouden, tenzij een partij binnen zeven dagen na ontvangst van de kennisgeving van die beschikking een verzoek om te worden gehoord, zou hebben ingediend, en dat, behoudens zulk een verzoek, de debatten na die termijn zouden worden gesloten en de zaak in beraad zou worden genomen.
Aangezien geen enkel verzoek tot terechtzitting werd ingediend, is de zaak in beraad genomen.
De bepalingen van de bijzondere wet van 6 januari 1989 op het Grondwettelijk Hof met betrekking tot de rechtspleging en het gebruik van de talen werden toegepast.
II. In rechte
-A-
Ten aanzien van de ontvankelijkheid
A.1. Volgens de Vlaamse Regering is het beroep niet ontvankelijk, in zoverre de verzoekende partijen de schending aanvoeren van artikel 13 van de Grondwet, van de artikelen 191 en 288 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (hierna : het VWEU) en van de algemene beginselen van onafhankelijkheid, onpartijdigheid, voorzorg, zorgvuldigheid en preventief handelen, daar zij in hun verzoekschrift niet uiteenzetten in welke zin de bestreden bepaling afbreuk zou doen aan die referentienormen.
Ten gronde
A.2. Het enige middel is afgeleid uit de schending van de artikelen 10, 11, 13 en 23 van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met artikel 9bis van de richtlijn 2011/92/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 « betreffende de milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten (codificatie) » (hierna : de richtlijn 2011/92/EU), met de artikelen 191 en 288 van het VWEU en met de algemene beginselen van onafhankelijkheid, onpartijdigheid, voorzorg, zorgvuldigheid en preventief handelen.
A.3.1. In een eerste onderdeel van het middel voeren de verzoekende partijen de schending aan van de artikelen 10 en 11 van de Grondwet, in samenhang gelezen met artikel 9bis van de richtlijn 2011/92/EU en met de beginselen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid. Zij zetten uiteen dat artikel 9bis van de richtlijn 2011/92/EU
een algemene « no conflict of interest »-regel bevat, die met zich meebrengt dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat de bevoegde instantie of instanties hun uit de richtlijn voortvloeiende taken op objectieve wijze vervullen en zich niet bevinden in een situatie die tot een belangenconflict aanleiding geeft, waarbij ze, wanneer de bevoegde beslissingsinstantie tevens de opdrachtgever is, in elk geval binnen hun organisatie van administratieve
3
bevoegdheden een passende scheiding dienen aan te brengen tussen conflicterende functies bij het uitvoeren van de uit de richtlijn voortvloeiende taken. Zij zijn van mening dat uit de bewoordingen van die bepaling blijkt dat de « no conflict of interest »-regel ook geldt bij de taken die worden uitgevoerd in het kader van de screeningsplicht waarbij wordt nagegaan of een project aanzienlijke milieueffecten kan hebben en of er een milieueffectbeoordeling is vereist, en verwijzen daarbij naar een arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 8 mei 2025 (HvJ, 8 mei 2025, C-236/24, Provincie Oost-Vlaanderen en Sogent, ).
A.3.2. De verzoekende partijen wijzen erop dat een project-MER-screeningsnota een document is waarin met betrekking tot een voorgenomen project wordt aangegeven of er aanzienlijke gevolgen voor mens en leefmilieu zijn te verwachten. Het document moet het bestuur toelaten om met kennis van zaken en aan de hand van de in bijlage II bij het decreet van het Vlaamse Gewest van 5 april 1995 « houdende algemene bepalingen inzake milieubeleid » (hierna : het decreet van 5 april 1995) omschreven criteria te beoordelen in hoeverre het aangevraagde project aanzienlijke gevolgen voor mens en leefmilieu kan hebben en of er al dan niet een project-
milieueffectrapport (hierna : project-MER) moet worden opgemaakt. Volgens de verzoekende partijen blijkt daaruit dat de screening van projecten op hun potentieel aanzienlijke milieueffecten de basis vormt voor de vraag of er al dan niet een project-MER moet worden opgesteld. Als het screeningsproces is aangetast door een belangenconflict, kan dat dus een weerslag hebben op de uiteindelijke beoordeling of er al dan niet een project-
MER moet worden opgesteld.
A.3.3. De verzoekende partijen zijn daarbij van oordeel dat de zogenaamde versterking van de autonomie van de gemeentelijke, provinciale en gewestelijke omgevingsambtenaren, gerealiseerd bij de overige bepalingen van het decreet van het Vlaamse Gewest van 19 april 2024 « tot wijziging van het decreet van 25 april 2014
betreffende de omgevingsvergunning, wat de uitvoering van de taken voor de project-MER-screening betreft »
(hierna : het decreet van 19 april 2024), niet leidt tot een passende scheiding tussen conflicterende functies in de zin van artikel 9bis van de richtlijn 2011/92/EU. Uit de rechtspraak van het Hof van Justitie leiden zij af dat in het kader van zulk een passende scheiding sprake moet zijn van een werkelijke autonomie die inhoudt dat de bevoegde instantie beschikt over eigen administratieve middelen en personeel en op een objectieve wijze haar mening kan geven over het project dat wordt aangevraagd door de instantie waartoe zij behoort. Zij zijn van mening dat de gemeentelijke omgevingsambtenaar die de aanvraag van de gemeente moet behandelen, functioneel en structureel partijdig is en eveneens afhankelijk is. Hoewel de gemeentelijke omgevingsambtenaren hun taken onafhankelijk en neutraal moeten uitoefenen en daarbij geen nadeel mogen ondervinden van de uitoefening ervan, blijkt niet dat die ambtenaren werkelijke autonomie hebben en over eigen administratieve middelen en personeel beschikken.
De gemeentelijke omgevingsambtenaren worden immers door de gemeente aangewezen bij gemeenteraadsbeslissing uit het eigen personeel of uit personeel van een intergemeentelijk samenwerkingsverband en hun taken kunnen tijdelijk door de gemeentesecretaris worden uitgeoefend als er geen gemeentelijke omgevingsambtenaar binnen de gemeente of het intergemeentelijk samenwerkingsverband beschikbaar is.
Bovendien moeten de gemeentelijke omgevingsambtenaren hun ambt, volgens de deontologische plichten, op een loyale en correcte wijze uitoefenen en moeten zij zich op een actieve en constructieve wijze inzetten voor de realisatie van de opdracht en de doelstellingen van de gemeente. Hetzelfde geldt voor de provinciale omgevingsambtenaren.
A.3.4. Volgens de verzoekende partijen is het uitgangspunt van de in artikel 15/1, eerste en tweede lid, van het decreet van het Vlaamse Gewest van 25 april 2014 « betreffende de omgevingsvergunning » (hierna : het decreet van 25 april 2014) vervatte bevoegdheidsregeling dat het college van burgemeester en schepenen en de deputatie functioneel en structureel partijdig zijn wanneer ze een vergunningsaanvraag indienen bij zichzelf. Door in de bestreden bepaling van dat uitgangspunt af te wijken, schendt die bepaling volgens hen de beginselen van onpartijdigheid en onafhankelijkheid.
A.4. In een tweede onderdeel van het middel voeren de verzoekende partijen de schending aan van de artikelen 10 en 11 van de Grondwet, doordat de bestreden bepaling een verschil in behandeling in het leven roept op het vlak van de bevoegdheidsregeling betreffende het beslissen over een...