Extrait de l'arrêt n° 158/2024 du 19 décembre 2024, p. 3864.

Uittreksel uit arrest nr. 158/2024 van 19 december 2024
Rolnummer 8133
In zake : het beroep tot gedeeltelijke vernietiging van het decreet van het Vlaamse Gewest van 26 mei 2023 « betreffende het realisatiegerichte instrumentarium », ingesteld door de vzw « Natuurpunt » en anderen.
Het Grondwettelijk Hof,
samengesteld uit de voorzitters Luc Lavrysen en Pierre Nihoul, en de rechters Joséphine Moerman, Michel Pâques, Emmanuelle Bribosia, Willem Verrijdt en Kattrin Jadin, bijgestaan door griffier Frank Meersschaut, onder voorzitterschap van voorzitter Luc Lavrysen,
wijst na beraad het volgende arrest :
I. Onderwerp van het beroep en rechtspleging
Bij verzoekschrift dat aan het Hof is toegezonden bij op 28 december 2023 ter post aangetekende brief en ter griffie is ingekomen op 29 december 2023, is beroep tot gedeeltelijke vernietiging van het decreet van het Vlaamse Gewest van 26 mei 2023 « betreffende het realisatiegerichte instrumentarium » (bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad van 3 juli 2023) ingesteld door de vzw « Natuurpunt », de vzw « Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen », de vzw « Greenpeace Belgium », de vzw « Dryade », de vzw « Limburgse Milieukoepel », de vzw « Bos+ Vlaanderen », de vzw « Klimaatzaak » en de vzw « Breekijzer », bijgestaan en vertegenwoordigd door mr. Hendrik Schoukens, advocaat bij de balie te Brussel, en door mr. Johan Verstraeten, advocaat bij de balie te Leuven.
(...)
II. In rechte
(...)
Ten aanzien van de bestreden bepalingen en de context ervan
B.1. De verzoekende partijen vorderen de vernietiging van de artikelen 3, 4°, 6° en 9°, 6, 1°, 13, 14 en 66 tot 71 van het decreet van het Vlaamse Gewest van 26 mei 2023 « betreffende het realisatiegerichte instrumentarium » (hierna : het decreet van 26 mei 2023).
B.2. Met het decreet van 26 mei 2023 heeft de decreetgever in het kader van het omgevingsbeleid een « bundeling en afstemming van omgevingsinstrumenten met het oog op ruimtelijke realisaties op het terrein » beoogd (Parl. St., Vlaams Parlement, 2019-2020, nr. 194/1, p. 10). Het decreet regelt « omgevingsinstrumenten voor realisaties op het terrein zoals vergoedingen, koopplichten en lasten » die kunnen worden aangewend « na de fase van bedenken en uittekenen van gebiedsvisies », en heeft geen betrekking op « plannen of andere verordenende instrumenten zoals een natuurinrichtingsplan of een afbakening van het Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN) » (Parl. St., Vlaams Parlement, 2019-2020, nr. 194/10, p. 5).
Met betrekking tot de algemene doelstelling van het decreet van 26 mei 2023 vermeldt de parlementaire voorbereiding :
« De doelstelling is de overheid de inzet van de instrumenten te laten afwegen en motiveren. Het zet haar aan om na te denken over welke instrumenten het best geschikt zijn voor een bepaald doel. Welke maatregelen kan ze nemen om een bepaald openruimtegebied effectief in te richten ? Hoe kan of moet ze eigenaars of gebruikers in een projectgebied financieel compenseren ? Hoe gaat ze best om met de eigendomsstructuur in een projectgebied en kan ze eigendomsruil faciliteren ? Een dergelijke techniek zit ook al in het Landinrichtingsdecreet. Daarnaast beschrijft het ontwerp een instrumentenbox. De context is het omgevingsbeleid. Het Instrumentendecreet staat naast andere regelgevende kaders en hun doelstellingen » (ibid., p. 6).
B.3.1. Krachtens artikel 3, 11°, van het decreet van 26 mei 2023 dient onder het begrip « instrument » een middel te worden begrepen om een ruimtelijk project mogelijk te maken en te realiseren.
B.3.2. Een van de instrumenten die in het decreet worden geregeld, meer bepaald onder titel 2 ervan, betreft de compenserende vergoeding.
Krachtens het bestreden artikel 3, 4°, van het decreet van 26 mei 2023 dient onder « compenserende vergoeding » te worden verstaan :
« een eenmalige vergoeding die een administratieve overheid betaalt om de kapitaalschade bij de zakelijk gerechtigde en het inkomstenverlies bij de gebruiker door gebruiksbeperkingen te vergoeden ».
Krachtens het bestreden artikel 3, 9°, van dat decreet dient onder « gebruiksbeperking » te worden verstaan :
« een beperking op het gebruik van een onroerend goed als gevolg van bindende maatregelen in het algemeen belang die administratieve overheden hebben opgelegd op basis van de regelgeving, vermeld in artikel 6 ».
Met betrekking tot de compenserende vergoeding vermeldt de parlementaire voorbereiding :
« Een compenserende vergoeding [...] is een éénmalige vergoeding die de overheid uitbetaalt om de kapitaalschade in hoofde van de eigenaar en inkomstenverlies in hoofde van de gebruiker door gebruiksbeperkingen [...] ten gevolge van de door het decreet vermelde verplichtende maatregelen in het algemeen belang te vergoeden. Deze maatregelen zijn : planologische beslissingen (bijvoorbeeld een bestemmingswijziging naar natuurgebied), andere beschermingsmaatregelen (die verder gaan dan de basis milieu- en natuurkwaliteit, bijvoorbeeld een verbod op gebruik van bestrijdingsmiddelen), inrichtings- en beheersmaatregelen (bijvoorbeeld een waterpeilwijziging), en eventueel ook nog andere gebruiksbeperkingen (bijvoorbeeld door een publieke erfdienstbaarheid in verband met wandelwegen). Compenserende vergoedingen zijn bedoeld om de voor de burger nadelige gevolgen van het beleid te vergoeden en daardoor tevens het draagvlak voor de verwezenlijking van het beleid te bevorderen » (Parl. St., Vlaams Parlement, 2019-2020, nr. 194/1, p. 21).
B.3.3. Met de nieuwe regeling betreffende de compenserende vergoeding heeft de decreetgever de in meerdere decreten vervatte compensatieregelingen willen harmoniseren (Parl. St., Vlaams Parlement, 2019-2020, nr. 194/10, p. 7). Met die harmonisatie beoogde hij te komen tot « één procedure, één aanvraagloket en één berekeningsmethode » (ibid.). Het decreet van 26 mei 2023 voert een nieuwe regeling in voor de procedure en de berekeningsmethode, maar « de toepassingsvoorwaarden voor deze vergoedingen, dus de toegang tot de vergoeding, blijven geregeld in de verschillende sectorregelgevingen » (ibid.).
De compensaties waarop de nieuwe regeling van toepassing is, worden bepaald in artikel 6 van het decreet van 26 mei 2023, dat luidt :
« Titel 2 van dit decreet heeft tot doel de volgende compenserende vergoedingen op het vlak van de procedure en de berekening van de vergoeding onderling af te stemmen, op basis van een uniform, transparant en billijk kader voor de begunstigde van de compenserende vergoeding en de initiatiefnemer :
1° de planschadevergoeding, vermeld in artikel 2.6.1, § 1, van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening;
2° de bestemmingswijzigingscompensatie, vermeld in boek 6, titel 2, van het decreet van 27 maart 2009 betreffende het grond- en pandenbeleid;
3° de compensatie ingevolge beschermingsvoorschriften, vermeld in boek 6, titel 3, van het decreet van 27 maart 2009 betreffende het grond- en pandenbeleid;
4° de gebruikerscompensatie, vermeld in het decreet van 27 maart 2009 houdende vaststelling van een kader voor de gebruikerscompensatie bij bestemmingswijzigingen, overdrukken en erfdienstbaarheden tot openbaar nut;
5° de vergoeding voor de uitvoering van een natuurinrichtingsproject, vermeld in artikel 47, § 2, tweede lid, van het decreet van 21 oktober 1997 betreffende het natuurbehoud en het natuurlijk milieu;
6° de vergoeding ingevolge actieve inschakeling in de waterbeheersing, vermeld in artikel 1.3.3.3.1, § 2, van het decreet van 18 juli 2003 betreffende het integraal waterbeleid, gecoördineerd op 15 juni 2018;
7° de vergoeding, vermeld in artikel 8 van het decreet van 16 april 1996 betreffende de waterkeringen;
8° de vergoeding voor waardeverlies van gronden, vermeld in artikel 2.1.4 van het decreet van 28 maart 2014 betreffende de landinrichting ».
B.3.4. In de geharmoniseerde regeling van de compenserende vergoeding wordt « wel nog een onderscheid [gemaakt] tussen eigenaarsvergoedingen en gebruikersvergoedingen », omdat « het over verschillende soorten rechthebbenden gaat en verschillende vormen van waardeverlies » (Parl. St., Vlaams Parlement, 2019-2020, nr. 194/10, p. 7). Dat onderscheid heeft onder meer betrekking op de berekening van de compenserende vergoeding.
Krachtens het bestreden artikel 3, 6°, van het decreet van 26 mei 2023 wordt onder « eigenaarsvergoeding » verstaan :
« een compensatie voor een daling van de eigenaarswaarde als gevolg van een gebruiksbeperking die valt onder artikel 6, 1°, 2°, 3°, 5°, 7° en 8° ».
Krachtens het niet-bestreden artikel 3, 8°, van het decreet van 26 mei 2023 wordt onder « gebruikersvergoeding » verstaan :
« een compensatie voor een daling van de gebruikswaarde door gederfde beroepsinkomsten als gevolg van een gebruiksbeperking die valt onder artikel 6, 4°, 5°, 6° en 8° ».
B.4.1. De grieven van de verzoekende partijen hebben betrekking op de berekening van de planschadevergoeding bedoeld in artikel 2.6.1, § 1, van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening (hierna : de VCRO), die krachtens het bestreden artikel 6, 1°, van het decreet van 26 mei 2023 onder de nieuwe regeling van de compenserende vergoeding valt.
B.4.2. Bij het bestreden artikel 66 van het decreet van 26 mei 2023 wordt artikel 2.6.1 van de VCRO vervangen als volgt :
« § 1. De ruimtelijke uitvoeringsplannen kunnen erfdienstbaarheden van openbaar nut doen ontstaan en eigendomsbeperkingen inhouden, met inbegrip van een bouwverbod.
In de gevallen, vermeld in paragraaf 2 en 3, kan een bouw- of verkavelingsverbod dat volgt uit de definitieve vaststelling van een nieuw ruimtelijk uitvoeringsplan, aanleiding geven tot een planschadevergoeding.
§ 2. Planschadevergoeding wordt toegekend als een perceel volgens de voor dat perceel toepasselijke stedenbouwkundige voorschriften van het nieuwe ruimtelijk uitvoeringsplan niet meer in aanmerking komt voor een vergunning om te bouwen als vermeld in artikel 4.2.1, 1°, of om te verkavelen, terwijl het volgens de op het perceel toepasselijke stedenbouwkundige voorschriften van de plannen van aanleg of ruimtelijke...