Advies, Gegevensbeschermingsautoriteit, 2023-04-06

Advies nr. 78/2023 van 6 april 2023 Betreft: Voorontwerp van wet houdende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA onderzoek in strafzaken (CO-A-2023-029) Vertaling1 Het Kenniscentrum van de Gegevensbeschermingsautoriteit (hierna "de Autoriteit”), Aanwezig: de dames Cédrine Morlière, Nathalie Ragheno en Griet Verhenneman en de heer Bart Preneel Gelet op de wet van 3 december 2017 tot oprichting van de Gegevensbeschermingsautoriteit, met name de artikelen 23 en 26 (hierna “WOG”) Gelet op artikel 25, lid 3, WOG volgens hetwelk de beslissingen van het Kenniscentrum bij meerderheid van stemmen worden aangenomen Gelet op Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (hierna "AVG") Gelet op de wet van 30 juli 2018 betreffende de bescherming van natuurlijke personen met betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens (hierna “WVG"); Gelet op het verzoek om advies van de heer Vincent Van Quickenborne, minister van Justitie, ontvangen op 6 februari 2023; Gelet op de bijkomende informatie ontvangen op 17 maart 2023; Brengt op 6 april 2023 het volgende advies uit: I. ONDERWERP EN CONTEXT VAN DE ADVIESAANVRAAG 1. Op 6 februari 2023 verzocht de minister van Justitie de Autoriteit om advies over een voorontwerp van wet thoudende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA onderzoek in strafzaken (hierna "het voorontwerp"). 2. Zoals de titel aangeeft, strekt het voorontwerp ertoe het Wetboek van Strafvordering (hierna "WSV") en de Wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA onderzoek in strafzaken (hierna "de DNA-wet") te wijzigen om rekening te houden met de wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van DNA-analyse. 3. Uit de Memorie van toelichting blijkt het volgende «de mogelijkheden van DNA-onderzoek zijn de laatste 20 jaar sterk geëvolueerd». En ook «in een aantal complexe oude gerechtelijke dossiers (cold cases) die nooit opgelost geraakten aan de hand van traditionele DNA-technieken, leidde het gebruik van deze nieuwe technieken zelfs tot een doorbraak », zodat deze nieuwe DNA-technieken een ingrijpende wetswijziging vereisen. Verder legt de Memorie van toelichting nog uit dat «de “klassieke” DNA-technologieën zich (beperken) tot vergelijkingen tussen DNA-profielen van aangetroffen sporen en DNA-profielen van referentiestalen waarbij enkel directe identificatie beoogd wordt. Wanneer de huidig voorziene vergelijkingen van DNA-profielen niet ver genoeg blijken te reiken en niet leiden tot een directe identificatie, kunnen een aantal bijkomende onderzoeksinstrumenten zeer nuttig zijn. » In dit verband wordt verwezen naar de familiale zoeking, die erin bestaat de mogelijke verdachte van een misdrijf te identificeren via (bekende) verwanten (verwantschapsonderzoek). 4. De Autoriteit begrijpt ook dat momenteel gebruik wordt gemaakt van analyses van het Y- chromosoom DNA (hierna "Y-STR") en mitochondriaal DNA2 (hierna "mtDNA ") in sommige rechtszaken om genetische informatie te verkrijgen indien autosomaal DNA-onderzoek geen resultaten oplevert, hoewel deze soorten analyses niet uitdrukkelijk door de DNA-wet worden geregeld. 5. Het voorontwerp geeft gevolg aan de voorstellen van de DNA-evaluatiecommissie in haar memorandum van maart 2022 door te voorzien in (onder meer) de volgende maatregelen die op relatief korte termijn kunnen worden uitgevoerd : • de uitbreiding van de internationale automatische uitwisseling van DNA-profielen3 ; • de familiale zoeking4 en het opstellen, registreren en vergelijken van Y-STR-profielen5 en mitochondriale DNA-profielen6 ; • vaststellen van Y-STR-profielen van aangetroffen sporen, verdachten en veroordeelden; • een langere bewaartermijn voor het referentiestaal en de daaruit afgeleide stalen die DNA bevatten. 6. Het voorontwerp beoogt tevens het onderscheid tussen coderende en niet-coderende DNA- sequenties7 in de definitie van de term "DNA-profiel" in artikel 44ter WSV te schrappen, aangezien de term "niet-coderend" wetenschappelijk achterhaald is. II. ONDERZOEK VAN DE AANVRAAG A. Legaliteits- en noodzakelijkheidsbeginsel krachtens de AVG of de WVG 7. Bij de verwerking van persoonsgegevens die door het voorontwerp wordt ingesteld, zijn verschillende actoren betrokken : de procureur des Konings/de onderzoeksrechter, de beheerder van de nationale DNA-databanken (hierna "de beheerder")8 en de deskundige die aan een laboratorium is verbonden. 8. Zoals blijkt uit de artikelen 44quater tot en met 44octies en de artikelen 90undecies en 90duodecies van het WSV, zoals gewijzigd bij het voorontwerp, geschieden de vaststelling van een DNA-profiel, met inbegrip van het Y-STR- of mtDNA-profiel, de uitvoering van een familiaal onderzoek en de registratie van DNA-profielen steeds op verzoek van en onder toezicht van een rechter, in het kader van hun taak van algemeen belang, namelijk het voorkomen, opsporen, onderzoeken en vervolgen van strafbare feiten of het ten uitvoer leggen van straffen, met inbegrip van de bescherming tegen en het voorkomen van bedreigingen van de openbare veiligheid. Voor zover het de beslissing van de bevoegde magistraat is die aanleiding geeft tot de verwerking van persoonsgegevens die noodzakelijk is voor de uitvoering van hun bovengenoemde taak van algemeen belang, treedt die bevoegde magistraat op als " bevoegde autoriteit" in de zin van titel 2 van de WVG, zodat de betrokken gegevensverwerking binnen het toepassingsgebied van titel 2 van de WVG valt. Anderzijds, voor zover de gegevensverwerking wordt uitgevoerd door het NICC of de deskundige verbonden aan een laboratorium (na de beslissing van de bevoegde magistraat), zijn zij onderworpen aan de AVG aangezien deze entiteiten geen "bevoegde autoriteiten" zijn zoals bedoeld in artikel 26, 7°, van de WVG. 9. De verwerking van DNA-gegevens die het voorontwerp invoert vormt een bijzonder belangrijke inbreuk op de rechten en vrijheden van de betrokken personen. Zij betreffen immers een bijzondere categorie van gegevens als bedoeld in artikel 9 van de AVG alsook artikel 34 van de WVG (die artikel 10 van richtlijn 2016/6809 omzet in Belgisch recht). En zij kunnen de betrokkenen blootstellen aan bijzonder grote risico's voor hun rechten en vrijheden, gezien het doel van de verwerking van dergelijke gevoelige gegevens : DNA-analyse en vergelijking van DNA-profielen zijn bedoeld om 1) personen die betrokken zijn bij het plegen van een strafbaar feit direct of indirect te identificeren, de verdenking van anderen weg te nemen of hun onschuld te bewijzen en 2) onbekende overledenen of 3) het zoeken naar vermiste personen te vergemakkelijken10. 10. Volgens artikel 22 van de Grondwet, gelezen in samenhang met artikel 8 van het EVRM en artikel 6.3 van de AVG, moet een norm van wettelijke rangorde bepalen onder welke omstandigheden een gegevensverwerking is toegestaan. Overeenkomstig het legaliteits- en voorspelbaarheidsbeginsel moet deze wetgevingsnorm dus in ieder geval de essentiële elementen van de verwerking vastleggen. Wanneer de verwerking van gegevens een bijzonder ernstige inmenging vormt in de rechten en vrijheden van de betrokkenen, zoals in het onderhavige geval, is het noodzakelijk dat de volgende essentiële elementen door de wetgever worden vastgesteld: (het)(de) precieze doeleinde(n)11, waarvan men bij lezing al begrijpt welke gegevensverwerkingen voor de verwezenlijking ervan zullen plaatsvinden, de identiteit van de verwerkingsverantwoordelijke(n) (tenzij dit duidelijk is), de (categorieën van) gegevens die noodzakelijk zijn voor de verwezenlijking van (dit) (deze) doeleinde(n), de bewaartermijn van de gegevens, de categorieën van betrokkenen van wie de gegevens zullen worden verwerkt, de (categorieën van) ontvangers aan wie de gegevens worden meegedeeld en de omstandigheden waarin deze hun zullen worden meegedeeld12. 11. Een inmenging in het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en in het recht op bescherming van persoonsgegevens, is slechts toelaatbaar indien zij noodzakelijk is en in verhouding staat tot het doel van algemeen belang dat ermee wordt nagestreefd, en dat door zijn aard als leidraad moeten dienen voor elke wettelijke bepaling die een verwerking van persoonsgegevens regelt. De auteur van een dergelijke norm moet kunnen aantonen dat deze voorafgaande analyse van noodzakelijkheid en evenredigheid is uitgevoerd. 12. Op grond van artikel 34 van de WVG (dat artikel 10 van Richtlijn 2016/680 omzet13) is, wanneer de verwerking van bijzondere categorieën van gegevens, zoals DNA-gegevens, door een bevoegde autoriteit wordt uitgevoerd met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing of de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, deze verwerking van gegevens «slechts toegelaten wanneer de verwerking strikt noodzakelijk is en geschiedt met inachtneming van passende waarborgen voor de rechten en vrijheden van de betrokkene, en uitsluitend wanneer de verwerking door de wet, het decreet, de ordonnantie,de Europese regelgeving of de internationale overeenkomst is toegestaan ». 13. In een recent arrest in het kader van een prejudiciële vraag over het systematisch verzamelen van biometrische en genetische gegevens door de politie in het kader van strafrechtelijke procedures wegens fraude, heeft het Hof van Justitie het begrip "strikt noodzakelijk" in artikel 10 van Richtlijn 2016/68014 uitgelegd. Na te hebben geoordeeld dat het vereiste alsdat een verwerking van dergelijke gegevens "slechts indien strikt noodzakelijk is toegestaan" moet worden uitgelegd als de vaststelling van strengere voorwaarden voor de rechtmatigheid van...